با ما همراه باشید

بلاکتوپیا

لیدو دائو (Lido DAO) و توکن LDO

لیدو پلتفرمی برای لیکویید استیکینگ اتریوم و برخی دیگر از شبکه های (PoS) است. با پرداخت اتر (ETH) به این پلتفرم، معادل آن توکن stETH دریافت می کنید. سرمایه شما به عنوان وثیقه در اختیار ولیدیتورهای شبکه قرار می گیرد و این چنین در سود فعالیت آن ها شریک خواهید بود.

منتشر شده

در

لیدو دائو (Lido DAO) و توکن LDO

با توجه به افزایش محبوبیت و رشد خدمات مالی غیرمتمرکز یا دیفای، کاربران به طور فزاینده ای به دنبال استفاده بهینه از سرمایه خود هستند. به همین دلیل، پروژه هایی مانند لیدو دائو (Lido DAO) با ویژگی های جذاب خود، تقاضای بالایی در بین جامعه سرمایه گذاری دارند. با رواج یافتن الگوریتم های اجماع مبتنی بر اثبات سهام (PoS) و انواع مختلف آن، حوزه استیکینگ نیز بدل به بخشی کلیدی در تداوم فعالیت شبکه ها شده است. لیدو دائو (Lido DAO) یکی از مهم‌ترین بازیگران این حوزه است.

کاربرانی که از طریق لیدو دائو (Lido DAO) به استیک رمز ارزها بپردازند، به شکل توکن های مشتقه استیکینگی که به صورت ۱:۱ به دارایی استیک شده مربوطه گره خورده و پگ شده اند، پاداش دریافت خواهند کرد.

لیدو دائو (Lido DAO) یک جامعه کاربری است که کار خود را با هدف ایجاد سرویسی برای لیکویید استیکینگ اتریوم (Ethereum) آغاز کرد. لیدو با هدف برطرف کردن معایب لیکویید استیکینگ شبکه اتریوم با مهاجرت به گواه اثبات سهام (PoS) با نام بیکن چین (Beacon Chain) در دسامبر ۲۰۲۰ کار خود را آغاز کرد. به طور خاص، لیدو دائو (Lido DAO) به کاربران این امکان را می دهد که در حین شرکت در فعالیت های زنجیره ای، مانند وام دادن اتریوم خود را به اشتراک بگذارند. در واقع، لیدو با هدف حل مشکلات مرتبط با روش های سهامداری قبلی، مانند عدم نقدشوندگی، عدم تحرک و عدم دسترسی ارائه شده است.

اهداف اولیه تاسیس لیدو به شرح زیر بود.

  • به کاربران اجازه دهد تا بتوانند از مزایای استیکینگ بهره مند شوند بدون آنکه به سرمایه قفل شده خود دسترسی نداشته باشند.
  • امکان مشارکت در امنیت شبکه را حتی با مقادیری کمتر از ۳۲ اتر ممکن سازد.
  • ریسک اسلشینگ به خاطر وجود مشکلات نرم افزاری یا شرکای بدعهد را کاهش دهد.
  • برای توکن stETH کاربردهای متنوعی در عرصه دیفای بسازد (به عنوان مثال بتوان آن را به شکل وثیقه در پلتفرم های وام دهی بکار گرفت).
  • جایگزینی برای دیگر اشکال استیکینگ باشد (سپردن استیکینگ به بازیگران متمرکز همچون صرافی ها، راه اندازی شخصی اعتبارسنجی و دیگر روش های نیمه حضانتی و یا غیرمتمرکز).

اتریوم در چارچوب برنامه خود برای مهاجرت از گواه اثبات کار (PoW) به گواه اثبات سهام (PoS)، شبکه بیکن چین را موازی با شبکه لایه یک ایجاد کرد. در نهایت برنامه این است طی رویداد ادغام، مرج (Merge)، این دو شبکه یکی شوند. مشکلات شرکت در اعتبارسنجی بیکن چین، چندین مورد است.

  • برای شرکت به عنوان اعتبارسنج در این شبکه، به ۳۲ اتر احتیاج دارید که سرمایه قابل توجهی است.
  • امکان شرکت به شکل نیابتی (Delegation) در سطح پروتکل تعریف نشده است بنابراین باید علاوه بر تامین سرمایه اولیه، سخت افزار و پیش نیاز ارتباطی را مهیا کنید.
  • با توجه به مشکلات فنی، حتی در صورت انصراف از ادامه فعالیت، سرمایه اولیه شما تا زمان فراهم آمدن امکان انتقال از لایه اجماع به لایه اجرا، قفل خواهد بود. در آخرین پیش بینی ها، زمان این امر تا شش ماه پس از ادغام تخمین زده می شود. با توجه به اینکه مرج خود بارها از برنامه عقب افتاده است، این مساله به ریسک سرمایه گذاری می افزاید.

هر واحد توکن stETH نشان دهنده یک واحد رمزارز اتریوم استیک شده در پلتفرم لیدو است. این توکن دارای ارزشی معادل ارزش اولیه سپرده کاربران + پاداش استیکینگ آن ها است. توکن های stETH پس از واریز اتریوم توسط کاربران به پلتفرم لیدو ضرب می شوند و هنگام بازخرید یا فروش توسط کاربران سوزانده می شوند. توکن های stETH با نسبت ۱:۱ با اترهایی که در پلتفرم Lido استیک می شوند، صادر می شود. موجودی توکن های stETH با گزارش اوراکل‌ها از میزان درآمد نودها به روز‌ شده و تغییر می کند.

لیدو دائو (Lido DAO) هم اکنون بزرگترین سرویس لیکویید استیکینگ اتریوم است و تقریبا از هر سه اتر (ETH) واریزی به قرارداد هوشمند استیکینگ اتریوم، یکی از طریق لیدو صورت گرفته است.

 

کاربران برای اینکه به یک اعتبارسنج در اتریوم تبدیل شوند، بایستی حداقل ۳۲ اتریوم سرمایه داشته باشند. از دیگر مسائل پیچیدگی فنی فرآیند احراز هویت و زمان قفل طولانی توکن است. در این میان دارندگان عادی اتریوم قابلیت های لازم برای اعتبارسنجی را نداشته و از طرف دیگر نمی خواهند نقدینگی دارایی های خود را با استیکینگ از دست بدهند. از این رو، Lido به عنوان یک پروتکل لیکوئید استیکینگ برای حل این مشکلات راه اندازی شد.

لیدو به کاربران این امکان را می دهد که ETH خود را در این پروتکل واریز کنند و سپس نمایندگی ETH استیک شده را به اعتبارسنجی حرفه ای واگذار می کند. در همین حال، پس از استیکینگ اتریوم در لیدو دائو (Lido DAO) ، کاربران دارایی مشتق شده توکن stETH صادر شده را دریافت خواهند کرد که نشان دهنده مالکیت اتریوم های استیک شده است.

هنگامی که اپراتورها، گره اتریوم سپرده شده در لیدودائو (Lido DAO) را دریافت کردند، از آن برای اعتبارسنجی تراکنش های اتریوم استفاده می کنند و در ازای آن با اتریوم (جوایز استیکینگ) پاداش دریافت می کنند. پس از کسر هزینه های اپراتور گره و هزینه های سرویس استیکینگ لیدو دائو، بقیه این پاداش ها به اتریوم استیک شده کاربر واریز می شود.

Lido Deposit

لیدو محدود به شبکه اتریوم نیست و می توان به کمک آن در شبکه هایی همچون سولانا (SOLANA)، پالیگان (Polygon) اقدام به لیکویید استیکینگ کرد. هر یک از این شبکه ها در برخی جزییات با یکدیگر تفاوت دارند، از این رو تنها نحوه کارکرد لیدو در شبکه اتریوم را بررسی خواهیم کرد. روند کلی فعالیت، برای دیگر شبکه ها نیز صادق است.

کاربر با پرداخت اتر به قرارداد هوشمند لیدو، معادل آن اتریوم استیک شده در لیدو (stETH) دریافت می کند. این توکن نوعی توکن منعطف (Rebase) بوده و سود استیک کنندگان به شکل تغییر موجودی خودکار به شکل روزانه خود را نشان می دهد. در سوی دیگر، لیدو با مجموعه ای از ولیدیتورهای خوشنام و گزینش شده (توسط معیارهای کارگروه تخصصی دائو و عملکرد شرکت کنندگان در تست نت) با رای DAO همکاری می کند. واریزی کاربران به تکه های ۳۲ اتری تقسیم شده و به این اعتبارسنج ها سپرده می شود. به کمک تمهیدات فنی، این ولیدیتورها به هیچ عنوان امکان دزدیدن واریزی کاربران را ندارند و تنها خطر پیش روی، اسلش شدن وثیقه کاربران به دلیل سو رفتار اعتبارسنج هاست.

از آنجا که امکان ارتباط مستقیم بین قرارداد هوشمند لیدو در لایه یک و اعتبارسنج ها در لایه دو وجود ندارد، لیدو از اوراکل (Oracle) ها برای خواندن وضعیت آن ها و میزان پاداش به دست آمده در طول شبانه روز استفاده می کند. ۹۰ درصد این این پاداش ها صرف افزایش موجودی حساب کاربران و ده درصد باقی مانده (این پارامترها با تصمیم DAO قابل تغییر است)، نیمی به خزانه Lido و نیمی دیگر به اپراتورهای اعتبارسنج تعلق می یابد.

نکته ای که باید به آن توجه داشته باشید این است که تنها با گذشت بیست و چهار ساعت از واریز اتر، به شما سود تعلق می گیرد در حالی که در عمل و به دلیل وجود صف ورود و خروج اعتبارسنج ها، مدتی طول خواهد کشید تا اترهای شما در ولیدیتورهای لایه دو مورد استفاده قرار گیرد.

Lido Buffer

این مورد، در کنار کسر ده درصد از سود اعتبارسنجی سبب می شود که نرخ سود پلتفرم لیدو، کمتر از نرخ به دست آمده در صورت ولیدیشن انفرادی (Solo Staking) باشد. سود این پلتفرم در حال حاضر ۳.۸%  درصد APR (به شکل سالیانه) است.

توکن stETH در بسیاری از پروژه های نام آشنای شبکه اتریوم پذیرفته و آمیخته شده است؛ می توانید جفت stETH/ETH را در صرافی کرو (Curve) بیابید؛ در واقع این استخر یکی از بزرگترین  استخرهای این صرافی است. می توانید از توکن های خود در پروتکل آوه (AAVE)، میکر (MakerDao) و… به عنوان وثیقه استفاده کنید.

کاربران با پرداخت رمزارزهای ETH خود در قرارداد هوشمند در پروتکل لیدو، معادل آن توکن stETH دریافت می کنند. به عبارت ساده تر، اگر کاربران ۱ واحد اتریوم به پروتکل لیدو ارسال کنند، در ازای آن یک واحد توکن stETH دریافت خواهند کرد.

به محض ضرب شدن توکن های stETH، این توکن ها سود استیکینگ اتریوم را دریافت می کنند. به عبارت ساده تر، کاربران صرف نظر از اینکه توکن های stETH را مستقیما از طریق stake.lido.fi دریافت کرده اند یا از صرافی ها خریداری کرده اند، به صورت روزانه پاداش استیکینگ این توکن را دریافت می کنند.

مکانیسم rebase در پلتفرم های DeFi مانند Curve و Yearn نیز عمل می کند. به عبارت ساده تر، اگر کاربران بخواهند توکن های stETH خود را در این پروتکل ها استیک کرده تا بازدهی بیشتری کسب کنند، همچنان پاداش استیکینگ اتریوم به صورت روزانه به موجودی توکن های stETH آن ها اضافه خواهد شد. مد نظر داشته باشید که پلتفرم های UniSwap، ۱inch و SushiSwap از توکن های ریبیس پشتیبانی نمی کنند و در نتیجه کاربران با تامین نقدینگی توکن stETH در این پلتفرم ها، پاداش استیکینگ اتریوم را از دست خواهند داد.

هنگامی که کاربران رمزارزهای ETH را به قراردادهای هوشمند لیدو (Lido) واریز می کنند، این رمزارزها بین نودهای مختلف تقسیم شده و سپس فرایند اعتبار‌سنجی تراکنش ها توسط آن ها آغاز می شود. ولیدیتورهای پروتکل لیدو توسط دائوی این پروتکل و با داشتن معیارهای خاصی انتخاب می شوند. همچنین با استفاده از یک سری از مکانیسم های بازدارنده، ولیدیتورها امکان برداشت دارایی کاربران را ندارند؛ اما سوء رفتار احتمالی ولیدیتورها می تواند منجر به جریمه‌ های اسلشینگ و از دست رفتن دارایی کاربران شود.

استیک (Stake)

  • این پلتفرم به کاربران امکان سپرده گذاری دارایی های خود را می دهد و پاداش ها را به صورت روزانه برای آن ها واریز می کند. هیچ محدودیتی در میزان واریزی کاربران وجود ندارد.
  • مینت (Mint)

 زمانی که شما به استیکینگ با پلتفرم Lido می پردازید، به همان میزان سرمایه شما، توکن معادل سازی شده به شما تعلق می گیرد. این رمز ارزها در اتریوم  stETH و wstETH، و در سولانا stSOL نام دارند. قیمت این توکن ها هیچ تفاوتی با کوین های اصلی ندارند و تنها نماینده دارایی های شما هستند.

  • دیفای (DeFi)

 لیدو به شما اجازه می دهد تا از دارایی های استیک کرده خود، بتوانید سود مضاعف دریافت کنید. از توکن های معادل سازی شده می توانید در پروتکل های مختلف دیفای که در سایت لیدو معرفی شده، برای وام دهی و وام گیری، ییلد فارمینگ (Yield Farming) و … استفاده کنید. این پلتفرم ها شامل لوپرینگ (Loopring)، کامپوند (Compound)، کرو فایننس (Curve Finance)، بالانسر (Balancer)، سوشی سواپ، وان اینچ (۱Inch) و غیره هستند. لیست کامل این پروتکل ها را می توانید در این لینک ببینید.

  • پلتفرم استیکینگ (Staking)

 همانطور که گفتیم، لیدو دائو اجازه اتصال یک کیف پول به این پروتکل و استیک رمز ارزهای ETH را به کاربران می دهد. نرخ تبدیل ETH-stETH یک به یک به همراه ۳۸.۴ دلار کارمزد تراکنش و کارمزد پاداش ۱۰ درصدی است.

  • کرو فایننس (Curve Finance)

 Curve یک استخر نقدینگی است که به کاربران اجازه می دهد stETH های خود را به استیبل کوین قابل معامله روی شبکه اتریوم تبدیل کنند.

  • میکر دائو (MakerDAO)

 در پلتفرم میکر، کاربران می توانند با اتصال ولت رمز ارزی خود، توکن های stETH را به عنوان وثیقه در برنامه ریفرال این پلتفرم استفاده نمایند.

  • برنامه ریفرال لیدو (Refrral)

با هر ریفرال و معرفی کاربر، شما می توانید ۱ درصد از کل اترهای استیک شده را از طریق لینک خود به صورت رمز ارز LDO پاداش بگیرید. این پروتکل همچنین یک گزینه لیست سفید را برای برنامه های ریفرال تهیه کرده است، به این معنا که مشوق های شبکه تنها به شرکای تایید شده لیدو دائو ارسال خواهند شد.

Lido Rewards-Share Program

Spread the benefits of staking

۳۰%

for 0 — ۵۰,۰۰۰ ETH

۳۵%

for 50,000 — ۱۵۰,۰۰۰ ETH

۴۰%

for 150,000 — ۳۵۰,۰۰۰ ETH

۴۵%

for 350,000 — ۷۰۰,۰۰۰ ETH

۵۰%

for 700,000 or higher

توکن لیدو دائو (LDO) Lido DAO Token

توکن LDO، مبتنی بر استاندارد توکن ERC-20 است و بر بستر شبکه اتریوم عرضه شده است. قرارداد هوشمند این توکن بر اساس قالب Minime Token نوشته شده است که امکانات بیشتری نسبت به قرارداد استاندارد ERC-20 دارد. به خاطر نحوه عمل کمی متفاوت این توکن، هزینه انتقال آن کمی بیش از یک توکن عادی است.

عرضه کل و حداکثری LDO برابر ۱,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ LDO میلیارد واحد است که در حال حاضر ۸۸۷,۷۱۷,۳۲۰ LDO واحد آن در گردش است. رمز ارز شبکه لیدو دائو امروز ۱۰ شهریور ۱۴۰۲، با قیمت $۱.۵۲ دلاری معامله می شود و با مارکت کپ $۱,۳۵۲,۵۲۶,۷۳۸ میلیارد دلار،حجم معاملات ۲۴ ساعته $۳۱,۸۵۰,۶۷۴ دلار در رتبه (Rank #36) بازار رمز ارزها قرار گرفته است. توکنومیکس (Tokenomics) توکن LDO نیز به شرح زیر است.

Lido DAO (LDO) Tokenomics

خزانه دائو ۳۶.۲۳ درصد، سرمایه گذاران ۲۲.۱۸ درصد، توسعه دهندگان اولیه لیدو ۲۰ درصد، بنیانگذاران و کارکنان آتی ۱۵ درصد و ولیدیتورها و هولدرها ۶.۵ درصد از عرضه کل این رمز ارز را به خود اختصاص خواهند داد.

توکن لیدو به جزء نقش حاکمیتی، نقش دیگری در پروتکل ایفا نمی کند. نحوه خرج کردن سهم خزانه توسط اعضا مشخص می شود و از آن برای تامین مخارجی همچون توسعه بخش های جدید و برنامه های تشویقی نقدینگی استفاده می شود.

بیشترین قیمت تاریخی توکن LDO برابر با $۷.۳۰ دلار در تاریخ ۲۹ مرداد ۱۴۰۰ (Aug 20, 2021) و کمترین قیمت تاریخی آن با $۰.۴۰۶۱۵۰ دلار در تاریخ ۲۸ خرداد ۱۴۰۱ (Jun 18, 2022) رقم خورده است.

فرایند تصمیم‌گیری توسط دائو به دو دسته کلی تقسیم می شود؛ روند عادی و روند اضطراری.

  • روند عادی

تصمیماتی که از این مجرا می گذرند، باید سه مرحله را طی کنند: ابتدا طی پستی در انجمن (فروم) تحقیقاتی به بحث عمومی گذاشته شود. در این مرحله فیدبک عمومی اخذ می شود. سپس معمولا پس از یک هفته از گذشت این مرحله، پروپوزالی تهیه و در معرض رای عمومی گذاشته می شود.

این رای گیری در پروتکل اسنپ شات (Snapshot) انجام می شود. وزن رای ها، متناسب با میزان دارایی توکن LDO هر فرد است. از آنجا که رای گیری در اسنپ شات به شکل آف چین انجام می شود، نیازی به پرداخت هزینه تراکنش نخواهد بود. برای اینکه رای گیری در اسنپ شات تایید شود،‌ نیاز است که حداقل ۵ درصد از کل توکن ها به یکی از گزینه ها رای دهند.

مرحله نهایی، رای گیری آن چین از طریق پلتفرم آراگون (Aragon) است؛‌ معمولا چند پیشنهاد در یک رای گیری تجمیع می شود تا در پرداخت هزینه تراکنش صرفه جویی شود.

رای گیری ها در این پلتفرم ۷۲ ساعت به طول می انجامد. دو شاخص برای تایید نتایج رای در آراگون وجود دارد؛ حداثل پنج درصد از کل توکن های در گردش باید به گزینه موافق رای دهند و در عین حال،‌ بیش از نیمی از توکن های شرکت کننده در رای گیری به گزینه موافق داده باشند.

  • روند اضطراری

در موارد اضطراری، امکان گذر از مراحل یک و دو وجود دارد. دراین حال، رای گیری ممکن است بلافاصله در آراگون آغاز شود هر چند توصیه می شود طی پستی در فوروم، دلایل توضیح داده شود.

علاوه بر موارد فوق، تعدادی زیرگروه تخصصی برای بررسی و فعالیت در حوزه های مختلف تشکیل شده است که شرح آن به شکل زیر است.

  • LNOSG

این کارگروه مسئول اداره دفتر ثبت اپراتورهاست و وظیفه دارد آن را تا حد امکان غیرمتمرکز، بی نیاز به مجوز و اعتماد طراحی و اداره کند. برخی از اقدامات و توضیحات مربوطه را در این صفحه می توانید ببینید.

  • LEGO

وظیفه این کارگروه مدیریت گرنت و تامین مالی پروژه های مرتبط با رشد اکوسیستم است. لیستی از اقدامات در حال انجام این گروه را در این صفحه می توانید ببینید.

  • کمیته reWARDS

وظیفه این گروه مدیریت مشوق ها برای گسترش هر چه بیشتر محصولات لیکویید استیکینگ لیدو است. همچنین این گروه مسئول تعیین روشی برای تشویق تامین کنندگان نقدینگی برای ایجاد بازاری عمیق برای توکن های استیک شده لیدو است.

  • RCC

این کمیته مسئول اداره بخش مربوط به بودجه و مزد است. پرداخت های مالی در موارد مربوط به دستمزد و بودجه بندی توسط این کمیته رصد، ثبت، شفاف سازی و اجرا می شوند.

  • کمیته برنامه رفرال

 این کمیته مسئول برنامه های تشویقی ریفرال اکوسیستم لیدو است. این کمیته سعی دارد با اجرای برنامه مارکتینگ ریفرال (Referral) محور، کاربران و سرمایه بیشتری برای لیدو به ارمغان بیاورد.

پروژه لیدو در دسامبر ۲۰۲۰ (آذر ۹۹) و چند هفته پس از اجرایی شدن زنجیره بیکن چین (Beacon Chain) اتریوم راه اندازی شد. سازمان های مستقل خودگردان (DAO) متعددی پلتفرم لیدو را مدیریت می کنند. یکی از بنیانگذاران لیدو جوردن فیش (Jordan Fish) است که اینفلوئنسر معروفی در حوزه کریپتو در توییتر است و با اکانت @Cobie شناخته می شود. او نامی شناخته شده است و داور شرط ده میلیون دلاری دو کوان و GCR بوده است.

فرد دیگر، کاسپر راسموسن (Kasper Rasmussen) است که مدیر بازاریابی شرکت P2P Validator (شرکت معروف فعال در زمینه استیکینگ) است. او همچنین سابقه کار در صرافی بیتفینکس (Bitfinex) را نیز دارد. همچنین از نام هایی همچون واسیلی شاپوولف (Vasiliy Shapovalov) CTO of P2P Validator از توسعه دهندگان اصلی به عنوان هسته اولیه نام برده شده است.

صندوق های سرمایه گذاری همچون Semantic VC، پارافای کپیتال (ParaFi Capital)، لیبرتوس کپیتال (Libertus Capital)، بیت اسکیل کپیتال (Bitscale Capital)، استیک فیش (StakeFish) و کوروس (Chorus) از بزرگترین سازمان های ارائه دهنده خدمات اعتبارسنجی، P2P Capital و KR1 از حامیان اولیه این پروژه بوده اند. از دیگر سرمایه گذاران مهم این پلتفرم می توان به اندرسن هوروویتز (a16z)، کوین بیس ونچرز، جامپ تریدینگ، پارادایم و DCG اشاره کرد.

ParadigmJump Trading logoJump Trading
Dragonfly logoDragonflyThe LAO logoThe LAO
Delphi Digital logoDelphi DigitalKR1 logoKR1
Coinbase Ventures logoCoinbase VenturesRobot Ventures logoRobot Ventures
Digital Currency Group logoDigital Currency GroupDefiance Capital logoDefiance Capital
ParaFi Capital logoParaFi CapitalThree Arrows Capital logoThree Arrows Capital

تاکید فعلی لیدو، حرکت به سوی غیرمتمرکزسازی و بی نیازی از اعتماد به ویژه در حوزه پیوستن نودهای جدید به مجموعه نودهاست. در این راه اقدامات ارزنده ای نیز صورت گرفته است.

  • تاکید بر روی افزایش تنوع کلاینت های بکار رفته توسط اپراتورها
  • هیچ اپراتوری بیش از یک درصد کل سرمایه استیک شده را در اختیار نداشته باشد
  • نودها از لحاظ جغرافیایی و قانونی تا حد امکان در گستره وسیعی قرار داشته باشند
  • از بهترین راهکارها در حوزه مدیریت کلید خصوصی و امنیت استفاده شود
  • اپراتورها شخصا نودهای خود را اداره کنند
  • درآمد اپراتورها به قدری باشد که بتوانند تجارت سودآور و قابل اتکایی برای خود از این راه بسازند

دو راهکار بنیادین برای بهبود این امر پیش بینی شده است.

  • استفاده تدریجی از راهکار DVT (Distributed Validator Technology) یا تکنولوژی اعتبارسنجی توزیع یافته؛ در این راهکار اعتبارسنج ها به شکل گروهی (در کمیته هایی مستقل)، بلوک های جدید را پیشنهاد داده و یا تایید می نمایند، بدین شکل ریسک عملکرد ضعیف یک ولیدیتور سیستم را کمتر تهدید می کند. به کمک این روش می توان اپراتورهای جدید نا آزموده را پذیرفت و در کمیته هایی که از اکثریت قابل اعتمادی از نودها تشکیل شده‌اند قرار داد.
  • استفاده از کارت امتیاز عملکرد نودها و تخصیص استیک بر اساس آن؛ بدین ترتیب، نودهای جدید برای بهره مند شدن از سرمایه پلتفرم (کاربران) باید عملکرد قابل قبولی از خود نشان دهند.

در سمتی دیگر،‌لیدو به دنبال بهبود وضعیت فرایند حاکمیتی خود است. برای رسیدن به این هدف و جلوگیری از حمله حاکمیتی، چند راهکار مدنظر لیدو است.

  • معرفی فرایندهایی جدید برای جلوگیری از تغییرات ناگهانی در سطح پلتفرم؛ همچون استفاده از قفل زمانی و یا دادن حق وتو به دارندگان stETH.
  • آسان کردن امکان فورک لیدو به عنوان آخرین راهکار. بدین ترتیب در صورت بیراهه رفتن پروتکل، تنها با چند تغییر کوچک در قرارداد حاکمیتی لیدو می توان آن را به شکلی دیگر (با مالکیت جامعه کاربری جدید) احیا کرد.

این پروژه در توسعه های آتی سرویس استیکینگ اتریوم خود اعلام کرده است که تیم توسعه فنی روی راه اندازی پشتیبانی از راه حل های آپتیمیستیک ر ل‌آپ (Optomistic Rollup) کازموس (Cosmos)، اوپی مین نت (OP) و آربیتروم (Arbitrum) کار می کند. با این وجود، این تیم گفته یک راه حل بلند مدت تر به کاربران لیدو دائو اجازه خواهد داد تا بدون نیاز به بریج (Bridge) دارایی های خود به شبکه اصلی اتریوم، رمز ارز خود را در راهکارهای لایه ۲ (Layer 2) استیک کنند.

رویدادهای لیدو دائو (Lido DAO)

  • ۲۵ مهر ۱۴۰۲

پروتکل لیدو اعلام کرد فعالیت خود در بستر بلاکچین سولانا (Solana) را طی ماه های آتی متوقف خواهد کرد. این تصمیم به دنبال پیشنهاد و رای گیری حاکمیتی در دائوی لیدو گرفته شده است.

بر اساس اطلاعیه لیدو (Lido)، این تصمیم مبنی بر توقف فعالیت لیدو در بلاکچین سولانا پس از بررسی دقیق دستاوردها، چالش ها و چشم اندازهای پروتکل و با استناد به وضعیت مالی ناپایدار و درآمد پایین این پروتکل در این شبکه بلاکچینی گرفته شده است.

تیم توسعه لیدو در شبکه سولانا در پیشنهاد حاکمیتی خود دو سناریو ادامه توسعه در این شبکه با حمایت مالی یا توقف فعالیت را به اعضای دائو ارائه کرد. در نهایت، اعضای دائو پس از رای گیری حاکمیتی به این نتیجه رسیدند که توقف فعالیت های لیدو در شبکه سولانا مناسب ترین اقدام برای این پروتکل است.

هولدرهای توکن های stSOL در طول فرآیند توقف فعالیت های لیدو نیز همچنان به صورت مستمر پاداش دریافت خواهند کرد. همچنین، این هولدرها تا تاریخ ۴ فوریه ۲۰۲۴ (۱۵ بهمن ۱۴۰۲) فرصت دارند تا توکن های خود را با استفاده از رابط کاربری لیدو در شبکه سولانا از حالت استیکینگ خارج کنند.

علاوه بر سپرده گذاران، توقف لیدو بر نودهای شبکه سولانا نیز تاثیر می گذارد. فرآیند استیکینگ در تاریخ ۱۶ اکتبر ۲۰۲۳ (۲۴ مهر ۱۴۰۲) متوقف شده است و از این تاریخ لیدو هیچ سپرده جدیدی از کاربران نمی پذیرد. همچنین، آغاز توقف فعالیت نودها به صورت داوطلبانه از ۱۷ نوامبر (۲۶ آبان ۱۴۰۲) آغاز خواهد شد.

در انتها

لیدو پلتفرمی برای لیکویید استیکینگ اتریوم و برخی دیگر از شبکه های (PoS) است. با پرداخت اتر به این پلتفرم، معادل آن توکن stETH دریافت می کنید. سرمایه شما به عنوان وثیقه در اختیار ولیدیتورهای شبکه قرار می گیرد و این چنین در سود فعالیت آن ها شریک خواهید بود. ۹۰ درصد از درآمد دریافتی ولیدیتورها از پاداش بلوک و هزینه های تراکنش بین دارندگان stETH و مابقی بین خزانه پروتکل و اعتبارسنج ها تقسیم می شود.

استیکینگ مقوله مهمی در حفظ امنیت و تداوم کار شبکه های بلاکچینی است. وجود سرویس هایی که بتوانند این کار را به شکل غیرمتمرکز و شفاف انجام دهند و از سختی راه اندازی نودها کم کنند، به سود امنیت شبکه و در نهایت کاربران خواهد بود. سرویس لیکویید استیکینگ لیدو (Lido)، با هدف برطرف کردن موانع و مشکلات مشارکت در اتریوم پا به میدان گذاشت و با ارائه نسخه لیکوییدی از اتر استیک شده به نام توکن stETH، توانست کارایی سرمایه را بالا برد.

همچنین با توجه ویژه این پروتکل بر روی انتخاب ولیدیتورهای شایسته، سعی شده است تا خطر اسلشینگ برای کاربران سرمایه گذار پایین بیاید، با این حال انتقادهای فراوانی به سهم بزرگ لیدو و خطراتی که این تمرکز می تواند به همراه داشته باشد می شود؛ از این رو، در برنامه سال جدید میلادی، این پروتکل گام هایی به سمت کاهش تمرکز با استفاده از روش هایی همچون DVT برخواهد داشت.

توکن لیدو را می توان از صرافی های متمرکز بایننس، گیت، بایبیت، جمنای و کراکن تهیه کرد. همچنین آن را می توان از صرافی های غیرمتمرکزی همچون سوشی سواپ (SushiSwap)، یونی سواپ (UniSwap) و کرو فایننس (Curve Finance) خریداری کرد.

توکن LDO، توکن حاکمیتی پروتکل Lido DAO است و تنها کاربرد فعلی آن، مشارکت در آینده پروتکل است؛ با هولد آن در درآمد پروتکل سهیم نیستید. با توجه به اینکه این توکن بر بستر شبکه اتریوم ایجاد شده است. با توجه به اینکه توکن لیدو یک توکن ERC-20 است، عموم کیف پول های رایج قابلیت نگهداری از آن را دارند؛ کیف پول هایی همچون متامسک (MetaMask)، سیف پل (SafePal)، تراست ولت (Trust Wallet) و … برای نگهداری از توکن LDO مناسب هستند.

اطلاعات

کیف پول ها

Trust Wallet
Metamask
Atomic Wallet
Exodus

Contracts

Ethereum: 0x5a98fcbea516cf06857215779fd812ca3bef1b32
BNB (Wormhole): 0x986854779804799C1d68867F5E03e601E781e41b
Solana (Wormhole): HZRCwxP2Vq9PCpPXooayhJ2bxTpo5xfpQrwB1svh332p
Polygon: 0xc3c7d422809852031b44ab29eec9f1eff2a58756
Arbitrum: 0x13ad51ed4f1b7e9dc168d8a00cb3f4ddd85efa60
OP: 0xfdb794692724153d1488ccdbe0c56c252596735f

بازارهای معاملاتی

Binance cryptocurrency exchange
KuCoin: Crypto Exchange | Bitcoin Exchange | Bitcoin Trading
Bitfinex is the longest-running and most liquid major cryptocurrency exchange
Huobi Exchange
OKX Excahnge
Bybit Exchange
Probit Global Exchange
Gate.io Exchange
Bitget Exchange
Crypto.com
MEXC Global
CoinEx
LBank Exchange
Bitrue
1inch Network
PancakeSwap Dex
Balancer Protocol
SushiSwap
Curve Finance
Uniswap Protocol

تریدینگ ویو

رتبه بندی

رتبه لیدو دائو (Lido DAO)
۷۱.۳ مجموع امتیاز
۰ کاربران (۰ آرا)
نقشه راه و پیشرفت۹۲
اقتصاد توکنی۵۷
تیم، شرکا و سرمایه گذاران۸۴
توسعه اکوسیستم۶۰
عملکرد توکن۶۶
فناوری و امنیت۶۹
کاربران چه می گویند ... برای ثبت نظر وارد شوید
مرتب سازی بر اساس:

اولین نفری باشید که نقد و بررسی می کند.

User Avatar
تایید شده
{{{ review.rating_title }}}
{{{review.rating_comment | nl2br}}}

نمایش بیشتر
{{ pageNumber+1 }}

آموزش

الگوریتم های zk-SNARK و zk-STARK (گواه های اثبات)

zk-SNARK یکی از تکنولوژی های اثبات دانش صفر (ZKP) به معنای دانش صفر مختصر غیرتعاملی است و zk-STARK نوع دیگری از فناوری های مبتنی بر ZKP است که به معنای دانش صفر مقیاس پذیر و شفاف است. دانش صفر به معنای اثبات یک مسئله بدون افشای اطلاعات است. یعنی ثابت کننده باید به تایید کننده موضوعی را ثابت کند و این کار را بدون ارائه هیچ اطلاعاتی انجام دهد.

منتشر شده

در

الگوریتم های zk-SNARK و zk-STARK (گواه های اثبات)

مفهوم اثبات دانش صفر (Zero Knowledge Proof) در دنیای بلاکچین در حال توسعه و گسترش است. روش های اثبات دانش صفر به ما کمک می کنند که صحت یک مسئله را به اثبات برسانیم، بدون آنکه اطلاعات و داده های محرمانه را منتشر کنیم. به بیان دیگر، ما به کمک این روش ثابت می کنیم که یک فرد مورد اعتماد در شبکه هستیم و همزمان محرمانگی اطلاعات را نیز حفظ می کنیم. این همان چیزی است که منجر به ایجاد تکنولوژی های دانش صفر شده است. دو مورد از مهمترین این تکنولوژی ها، الگوریتم zk-SNARK و الگوریتم zk-STARK نام دارند. فارغ از اینکه رویکرد الگوریتم zk-SNARK چیست و چگونه کار می کند، تفاوت آن با zk-STARK نیز از جمله موارد مهمی است که کسب اطلاعات در مورد آن می تواند به درک بهتر ما از فناوری ZKP کمک کند.

با اینوستورنت همراه باشید که در ادامه با رویکردی مقایسه ای در این مطلب به شرح و توضیح این دو فناوری مهم می پردازیم.

الگوریتم zk-SNARK چیست؟

برای آنکه بتوانیم قدم به دنیای فناوری اسنارک و استارک بگذاریم، ابتدا باید در مورد گواه اثبات دانش صفر (Zero-Knowledge Proof) صحبت کنیم. Zero-Knowledge Proof به طور مستقیم توسط پیمانکار سابق سازمان CIA یعنی ادوارد اسنودن (Edward Snowden) در توییتر بر سر زبان ها افتاد. اما به طور کلی ایده گواه دانش صفر به تحقیقات چندین محقق MIT در سال ۱۹۸۰ برمی گردد.

الگوریتم اثبات دانش صفر روشی منحصر به فرد است که در آن کاربر اثبات کننده می تواند به کاربر تایید کننده ثابت کند که چیزی را می داند؛ بدون اینکه بخواهد اطلاعاتی را افشا کند. در واقع این رویکرد به معنای اثبات داشتن دانش بدون افشای خودِ دانش است. اثبات کننده باید به شیوه ای به تایید کننده ثابت کند که اطلاعات را در اختیار دارد، ولی خود اطلاعات را منتشر نکند. گواه های اثبات بدون نیاز به دانش، به سرعت قابل تایید بوده و غالبا نسبت به یک تراکنش استاندارد بیت کوین (Bitcoin)، به داده های بسیار کمتری نیاز دارند. این امر باعث ایجاد مسیری جدید برای استفاده از zk-STARKs به عنوان راه حلی برای حریم خصوصی و مقیاس پذیری می شود.

zk-SNARK

همین توضیح مختصر هم کافی است تا بتوانیم به سراغ zk-SNARK برویم. این اصطلاح از سر واژه های Zero-Knowledge Succinct Non-Interactive Argument of Knowledge گرفته شده است که به معنی گواه اثبات دانش صفر اجمالی غیرتعاملی است. بد نیست هرکدام از این واژه ها را به شکلی مختصر بررسی کنیم.

  • Zero-Knowledge

در مورد دانش صفر، می توان ساعت ها صحبت کرد؛ اما در اینجا با ارائه مثال معروف غار علی بابا، این مفهوم را توضیح می دهیم. غاری حلقوی شکل را تصور کنید که یک ورودی دارد. دو مسیر جانبی در سمت چپ و راست این غار وجود دارند که در انتهای غار به کمک یک درب جادویی به هم متصل می شوند. برای رد شدن از درب جادویی، باید کلمه رمز صحیح را زمزمه کنید. فرض کنید آلیس می خواهد به باب ثابت کند که کلمات رمز را می داند و در عین حال آن ها را مخفی نگه دارد. بدین منظور، باب از آلیس می خواهد تا وارد غار شود و از یکی از دو مسیر حرکت کند. باب هم خودش بیرون غار منتظر می ماند. فرض کنیم آلیس مسیر ۱ را انتخاب می کند و باب از او می خواهد که از مسیر ۲ برگردد.

اگر آلیس رمز را نداند، هرگز نمی تواند از مسیر ۲ برگردد. اما اگر آلیس از مسیر ۱ رفته باشد و باب هم از او بخواهد که از همان مسیر برگردد، دیگر نیازی به آن نیست که آلیس رمز را بداند. پس اینجا به طور شانسی آلیس توانسته از غار خارج شود. برای اطمینان از اینکه آلیس همیشه نمی تواند با شانس از یک سمت حرکت کند و از همان سمت برگردد، این فرایند چندین بار تکرار می شود. با هر بار تکرار، میزان احتمال شانسی بودن فرایند هم کم و کمتر می شود. در نهایت آلیس بدون آنکه کلمه رمز را به باب بگوید، به او ثابت می کند که آن را می داند.

  • Succinct

در تعریف اسنارک ها، واژه Succinct‌ به معنی اجمالی و مختصر اهمیت فراوانی دارد. اما منظور از مختصر بودن چیست؟ گواه های اثبات دانش صفر مختصر، می توانند در چند میلی ثانیه تایید شوند. طول این گواه ها هم تنها چند صد بایت است. همین کوچک بودن Proof Size است که باعث سرعت این فناوری می شود.

  • Non-Interactive

در نسخه های ابتدایی پروتکل های دانش صفر، دو شخص ثابت کننده (Prover) و تایید کننده (Verifier) مجبور بودند چندین مرتبه یک فرایند را تکرار کنند و از طریق این تعامل، دسترسی به دانش را اثبات کنند؛ این مسئله، ویژگی تعاملی بودن را نشان می دهد. اما در SNARK ها که از دانش غیرتعاملی بهره می برند، گواه تنها متشکل از پیامی است که از اثبات کننده به تایید کننده ارسال می شود.

  • Arguments of Knowledge

حال به سراغ بخش پایانی سرواژه zk-SNARK می رویم. Zk-SNARKs عموما از لحاظ پردازشی، بی نقص در نظر گرفته می شوند؛ بدین معنی که یک اثبات کننده فریب کار، شانس بسیار کمی دارد تا بتواند سیستم را بدون داشتن اطلاعات (یا شاهد) فریب دهد. این ویژگی با عنوان بی نقص بودن شناخته شده و فرض را بر این می گذارد که ثابت کننده، قدرت پردازشی محدودی دارد. از لحاظ تئوری، یک اثبات کننده با داشتن قدرت پردازش کافی می تواند گواه های جعلی ایجاد کند. این یکی از دلایلی است که کامپیوترهای کوانتومی را به تهدیدی برای zk-SNARKs (و سیستم های بلاک چین) تبدیل می کند.

الگوریتم zk-STARK چیست؟

در سمت دیگر zk-STARK را داریم که مخفف Zero-Knowledge Scalable Transparent Argument of Knowledge است. هر دو الگوریتم مذکور، برای افزایش حریم خصوصی مورد استفاده قرار می گیرند، اما با هم تفاوت هایی دارند. مثلا با وجود آنکه پروژه هایی نظیر استارک ور (StarkWare) از استارک استفاده می کنند، این تکنولوژی جامعه ای بسیار کوچکتر از اسنارک دارد. در این فناوری، دو واژه مقیاس پذیری و شفافیت بسیار مهم است که در ادامه به آن ها اشاره می کنیم.

zk-STARK
  • Scalable

استارک به توسعه دهندگانش اجازه داده تا محاسبات و ذخیره داده ها را به صورت برون زنجیره ای انجام دهند. گواه های STARK به منظور تایید صحت محاسبات خارج از زنجیره، توسط سرویس های Off-Chain تولید می شوند. این ساز و کار موجب افزایش مقیاس پذیری می شود.

  • Transparent

برخلاف اسنارک، در zk-STARK خبری از تنظیمات مورد اعتماد (Trusted Setup) نیست. منظور از تنظیمات مورد اعتماد، فرایندی است که با هدف تولید پارامترهای استاندارد انجام می شود و پروتکل های رمزنگاری از آن پارامترها استفاده می کنند. این فرایند یک مرتبه صورت می گیرد و طی آن قطعه ای داده تولید می شود که با هر مرتبه اجرای پروتکل رمزنگاری، مورد استفاده قرار می گیرد. در اسنارک، به یک شخص مورد اعتماد نیاز است تا تنظیمات سیستم zk Proof را انجام دهد؛ اما در استارک ها با پارامترهای عمومی و تصادفی سر و کار داریم و همین امر شفافیت و ایمنی استارک ها را افزایش می دهد.

استارک ها برخلاف SNARK، تمرکز اصلی و ویژه ای روی توابع هش (Hash) دارند. همین مسئله بود که توانست برخی مزایا را در STARK پیاده کند که اسنارک فاقد آن ها بود. به طور کلی، استارک ها به این دلیل به وجود آمدند تا کاستی ها و معایب SNARK ها را برطرف کنند.

تاریخچه zk-SNARK‌ و zk-STARK

اسنارک از مفهوم دانش صفر گرفته شده است که نخستین بار در اواخر دهه ۱۹۸۰ معرفی شد. این فناوری که برای رفع مشکل ناشناس ماندن در بلاکچین بیت کوین به وجود آمد، اکنون در رمزارز زی کش (Zcash) مورد استفاده قرار گرفته است. در ژانویه سال ۲۰۱۲ (دی ۱۳۹۰)، پروفسور دانشگاه UC Berkeley با نام الساندرو کیه زا (Alessandro Chiesa) مقاله ای را با همکاری ران کانتی (Ran Canetti)، نیر بیتانسکی (Nir Bitansky) و ارن ترومر (Eran Tromer) منتشر کرد و در آن از اصطلاح zk-SNARK برای تعریف نوع جدیدی از گواه های دانش صفر استفاده کرد.

برای آگاهی از آغاز پیدایش zk-STARK باید به سال ۱۹۹۰ برگردیم؛ تحقیقات ابتدایی در مورد این فناوری به همان زمان برمی گردد. البته آن سیستم های ابتدایی عملی نبودند. سرانجام در سال ۲۰۱۸ الی بن ساسون (Eli Ben Sasson)، ایدو بنتوف (Iddo bentov)، ینون هورش (Yinon horesh) و مایکل ریابزف (Michael Ryabzev) اثر مشترک خود را با عنوان “Scalable, transparent, and post-quantum secure computational integrity” منتشر کردند. این اثر در نوع خود بی نظیر بود؛ چرا که ساختار رمزنگاری مستحکمی را نشان می داد که بسیار بهتر از آزمایش های معروف zk-SNARK در زی کش بود. این فناوری‌ هم ایمن تر از همتایان خود بود و هم پیاده سازی آسان تری داشت.

  • هدف از راه اندازی اسنارک (SNARK‌) و استارک (STARK) چه بود؟

بسیاری از افرادی که به دنبال حریم خصوصی هستند بر این باورند که این ویژگی مهم، بسیار فراتر از یک شاخصه بوده و حتی از آن به عنوان یک حق بنیادی بشر یاد می کنند. همین مسئله اهمیت فناوری های مبتنی بر دانش صفر را پررنگ می کند. به طور مثال می توان از zk-SNARK‌ ها به عنوان مکانیزم انتقال پول در حریم خصوصی مؤسسات استفاده کرد.

به طور مشابه با درآمیخته شدن zk-SNARK‌ ها با شبکه های اجتماعی، می توان مانع از فروش اطلاعات کاربران این شبکه ها به شرکت های تبلیغاتی شد. کاربران (به طور مثال موسسات اقتصادی) می توانند با بهره گیری از پلتفرم های تکنولوژی، به تعاملات مالی و دارایی خود به صورت محرمانه دست یابند و امکان اینکه به پروتکل های ارزهای دیجیتال حریم خصوصی مثل Zcash دسترسی داشته باشند نیز برایشان فراهم خواهد شد.

پس اگر بخواهیم به ایده و اهداف این تکنولوژی ها اشاره کنیم، باید پاسخ را در حریم شخصی جستجو کنیم. ارائه دهندگان استارک می خواستند ساز و کاری جدید را با رویکردی بسیار اساسی تر در مورد چگونگی ایجاد آزمون های دانش صفر انجام بدهند. آنچه که به نظر با اصول امنیتی در رمزارزها مغایرت دارد، در این سیستم جدید اعمال شد (عدم شفافیت)؛ اما در همان زمان، این تصمیمات پیچیدگی سیستم را کم کرد، پیاده سازی آن را آسان کرد و در عین حال امنیت را فدا نکرد؛ بلکه راه های جدیدی را برای امنیت بالاتر فراهم کرد.

اینگونه بود که محققان توانستند به کمک رمزنگاری هم ریختی (Homomorphic Encryption)، محاسبات چند جانبه امن (MPC) و آزمایش های تعاملی، این فناوری جدید را طراحی کنند.

به طور کلی هدف هر دو پروتکل کمک به حریم شخصی است؛ اما STARK با هدف بهینه سازی SNARK به وجود آمد. البته این به آن معنا نیست که استارک از اسنارک بهتر است. بهتر یا بدتر بودن یک فاکتور نسبی است. به ویژه آنکه zk-SNARK هم جامعه بزرگتری دارد و هم از محبوبیت بیشتری برخوردار است اما نمی توان با قطعیت آن را تایید و یا انکار کرد. در بخش های بعدی که این دو الگوریتم را با هم مقایسه کردیم، این مسئله بهتر مشخص می شود.

نحوه کارکرد zk-SNARK

هم اسنارک و هم استارک هر دو بر اساس Zero Knowledge Proof عمل می کنند. ساختار Zk-Snark ها با پارامترهایی گره خورده است که به دنبال سنجش اعتبار مجموعه ای از داده ها هستند. برای تولید این پارامترها نیاز به Trusted Setup داریم؛ اما اگر این پارامترها به درستی مدیریت نشوند، یک بازیگر مخرب در شبکه این امکان را دارد که تعداد نامحدودی توکن بومی را بدون اطلاع سایر افراد حاضر در شبکه، مینت کند.

با اینکه تنظیمات ابتدایی مورد اعتماد در پیاده سازی zk-SNARKs ضروری هستند، محققان به دنبال یافتن جایگزین های دیگری به منظور کاهش میزان اعتماد مورد نیاز در این فرآیند هستند. اگر کسی بتواند به ایجاد تصادفی پارامترها دسترسی پیدا کند، می تواند گواه های جعلی ایجاد کند که در نظر تایید‌ کننده معتبر به نظر بیایند.

zk-SNARK ها با مجموعه متمایزی از پارامترهای شبکه،‌ بر یکسری از توابع ریاضی تکیه می کنند. این توابع عمل محاسبات را به مدارهای حسابی (Arithmetic Circuits) تقسیم می کنند که مجموعه ورودی های جداگانه ای را دریافت می کنند. در نتیجه، استفاده از تکنیک های نسبتا متفاوت رمزنگاری مانند تعهدات هم ریختی (Homomorphic Commitment)، ارزیابی بی چون و چرای چند جمله ای ها (Blind Evaluation of Polynomials) و جفت منحنی های بیضوی با نگاشت های دوخطی (Bilinear Pairings of Elliptic Curves)، منجر به جدا شدن ارتباطات میان دو طرف تراکنش در یک شبکه رمزارزی می شود.

مثلا اگر آلیس و باب بخواهند در یک شبکه رمزارزی با هم تراکنش داشته باشند و به حریم خصوصی تمام و کمال دست پیدا کنند، نیاز به پنهان سازی این عناصر در تراکنش خواهند داشت.

  • فرستنده
  • گیرنده
  • میزان تراکنش
  • آدرس IP

استفاده از zk-SNARK هر ارتباط معناداری میان گیرنده، فرستنده و میزان تراکنش را کمرنگ می کند. همچنین می تواند با بهبود دهنده های حریم شخصی لایه شبکه مانند TOR یا ++Dandelion ترکیب شود. این کار موجب مخفی شدن لوکیشن آی پی (IP) کاربر خواهد شد.

تراکنش ها در بیشتر انواع رمزارزها از طریق بررسی شبکه اعتبارسنجی می شوند؛ یعنی باید شرایط خاصی برقرار شود و الزامات مشخصی وجود داشته باشد تا بتوان یک تراکنش را معتبر نامید. مهم است که فرستنده واقعا مبلغی را که قصد ارسال آن را دارد، در اختیار داشته باشد و با ارائه کلید خصوصی (Private Key) صحیح نشان دهد که وجوه برای اوست. فناوری zk-SNARK به فرستنده تراکنش اجازه می دهد که این کار را با دانش صفر انجام دهد؛‌ یعنی بدون آنکه میزان وجوه یا آدرس ها را افشا کند، ثابت کند که دارایی را در اختیار دارد و خودش مالک آن هاست. در طی فرایند تراکنش، اسنارک ها اطلاعات مورد نیاز برای اثبات را به معادله تبدیل می کنند. در چنین بستری، این معادله بدون افشای هرگونه اطلاعاتی حل می شود.

تصویر زیر تفاوت رمزنگاری بین اسنارک ها و استارک ها را نشان می دهد. همانطور که مشخص است، SNARK از زوج های منحنی بیضوی استفاده می کند؛ در حالی که STARK با توابع هش سر و کار دارد.

مقایسه zk-SNARK با دیگر پروتکل های حریم خصوصی

نام zk-SNARK ها با زی کش گره خورده است. حال سوالی که پیش می آید این است که فناوری اسنارک و Zcash تا چه حد قوی هستند؟ هر کدام از پروتکل های حریم خصوصی، از یک استراتژی متفاوت برای مخفی کردن اطلاعات تراکنش استفاده می کنند.

همانطور که در مورد Zcash گفتیم، این رمزارز از zk-SNARK استفاده می کند. اما پروتکل رقیب زی کش یعنی مونرو (Monero)، از یک فناوری به نام امضاهای حلقوی (Ring Signatures)  استفاده می کند تا هویت امضاکنندگان دیجیتال را مخفی نگه دارد. همچنین رمزارز PIVX از پروتکل Zero Coin استفاده می کند؛ یک پروتکل حریم خصوصی که به عنوان افزونه ای برای پروتکل بیت کوین طراحی شده است تا به ناشناس تراکنش ها در این شبکه کمک کند. هرچند این پروتکل اکنون با بیت کوین سازگاری ندارد.

هرکدام از این تکنولوژی ها طرفداران خود را دارند؛ اما با این همه، اینطور به نظر می رسد که افراد بی طرف zk-SNARKs را گزینه ای بهتر می دانند. البته نباید اینطور تصور کرد که زی کش با تکیه بر اسنارک، کاملا بی عیب و نقص است. Zcash با یک عیب بالقوه متولد شد. تمام بلوک های ایجاد شده برای چند سال اول شامل ۲۰ درصد “مالیات” هستند که به طور خودکار به بنیانگذاران این رمزارز تعلق می گیرد. این مسئله با نام “مالیات بنیانگذار” شناخته می شود.

علاوه بر این، به دلیل ماهیت zk-SNARK، اثبات شده‌ است که “اگر بنیانگذاران این رمزارز با هم تبانی کنند، می توانند تعداد نامحدودی از توکن ها را بدون اطلاع سایرین بدست آورند. این به این دلیل است که در حال حاضر هیچ راهی برای دانستن میزان دقیق Zcash وجود ندارد.”

ورود اسنارک به دنیای رمز ارزها

به جز Zcash در رمزارزهای دیگری نیز از فناوری zk-SNARK استفاده شده است. دو نمونه از مهمترین این موارد را در ادامه با هم مرور می کنیم.

  • بیت کوین پرایوت (Bitcoin Private)

در پاسخ به مالیات بنیانگذار و با توجه به ریسک این امر، گروهی از افراد فورکی از Zcash را با نام Zclassic معرفی کردند. توسعه دهندگان هم تحت یک پروژه بازسازی، نام Zclassic را به Bitcoin Private تغییر دادند. Bitcoin Private از بلاک چین اصلی بیت کوین استفاده می کند و برخی از به روز رسانی ها و تغییرات از جمله پیاده سازی zk-SNARK را نیز شامل می شود.

  • اتریوم (Ethereum)

زمانی که اتریوم (ETH) وارد فاز متروپلیس شد، zk-SNARK را به بلاکچین (Blockchain) خود اضافه کرد. هرچند در حال حاضر zk-SNARK برای همه تراکنش های اتریوم استفاده نمی شود و فقط یک ابزار در جعبه ابزار است. اگر اتریوم بتواند این تکنولوژی را برای استفاده های گسترده تر پیاده سازی کند، همه‌ تراکنش های آن به طور یکسان، محرمانه خواهند بود.

ویژگی‌ الگوریتم های دانش صفر SNARK و STARK

با توضیحاتی که در مورد ساز و کار این دو تکنولوژی اثبات دانش صفر بیان کردیم، تا حدودی با ویژگی های آن ها هم آشنا شدیم. از آنجا که این دو فناوری از دانش صفر (ZKP) استفاده می کنند، می توان ویژگی های Zero-Knowledge را برای آن ها نیز بیان کرد. از جمله این موارد می توان به تمامیت (Completeness) و صحت (Soundness) اشاره کرد. جدول زیر ویژگی های این دو فناوری را به صورت مقایسه ای به خوبی نشان می دهد.

ویژگی هااسنارک (SNARK)استارک (STARK)
فناوریرمزنگاری منحنی بیضویتوابع هش
نیاز به تنظیمات مورد اعتمادداردندارد
اندازه گواهکوچکتر از استارکبسیار بزرگتر از اسنارک
پیچیدگی اثبات کننده و تایید کنندهکمزیاد
هزینه گس تایید روی اتریومپایینبالا
مقاومت در برابر حملات کامپیوترهای کوانتومیاحتمال حمله کامپیوترهای کوانتومی وجود دارد؛ چرا که اسنارک ها از جفت کلیدهای عمومی و خصوصی استفاده می کنند.بله
مقیاس پذیریکمتر از zk-STARKبیشتر از zk-SNARK
اندازه تخمینی برای ۱ تراکنشتراکنش: ۲۰۰ بایت، کلید: ۵۰ مگابایت۴۵ کیلوبایت
اندازه تخمینی برا ۱۰ هزار تراکنشتراکنش:‌۲۰۰ بایت، کلید: ۵۰۰ گیگابایت۱۳۵ کیلوبایت

دو فناوری مذکور بر مبنای گواه دانش صفر عمل می کنند؛ پس جزء راهکارهای لایه دو (Layer 2) هستند که به دنبال مقیاس پذیری بلاکچین اتریوم هستند. همچنین به طور ویژه کاربرد فناوری های استارک و اسنارک، در افزایش حریم خصوصی خلاصه می شود.

مزایا و معایب اسنارک (SNARK) و استارک (STARK)

در این قسمت، نگاهی به مزایا و معایب zk-SNARK‌ و zk-STARK‌ می اندازیم تا دیدگاه بهتری نسبت به این دو فناوری داشته باشیم.

مزایای SNARK

  • توان عملیاتی بالا

توان عملیاتی بالا در پی کاهش پردازش روی شبکه اتریوم، افزایش پیدا می کند. در نتیجه ازدحام در بلاکچین اصلی کمتر، تراکنش ها سریع تر و متعاقب آن هزینه های گس (GAS) هم کمتر می شود.

  • ابعاد کوچکتر گواه

گواه‌های SNARK به دلیل اندازه متوسطی که دارند، در زنجیره اصلی ساده تر تایید می شوند. در اتریوم این مسئله منجر به کاهش کارمزد برای تایید تراکنش های برون زنجیره ای می شود. اتفاقی که خود به کم شدن هزینه های رول آپ (Rollup) منتهی می شود.

  • ایمنی

روال های امنیتی رمزنگاری که در zk-SNARK ها به کار گرفته می شوند، دلیل اصلی امنیت بالای رول آپ های دانش صفر (ZK Rollup) در مقایسه با سایر پروژه های مقیاس پذیری هستند. گواه zk-SNARK به لحاظ محاسباتی و پردازشی بی نقص است و نمی توان به صورت تصادفی به آن دست یافت؛‌ به این ترتیب تایید کنندگان گمراه و رفتارهای بدخواهانه را به چالش می کشد و اجازه نمی دهد به سادگی دست به تخریب اکوسیستم بزنند.

معایب SNARK

  • مشکلات مربوط به تنظیمات مورد اعتماد

این بزرگترین ایرادی است که می توان به zk-SNARK ها گرفت. در طول این مقاله بارها به این مورد اشاره کردیم و گفتیم که این پارامترها به صورت خصوصی باید ایجاد شوند؛ پارامترهایی که امکان ایجاد ارتباط خصوصی میان تایید کننده و ثابت کننده را فراهم می کنند. مشکل اینجاست که وجود یک بازیگر مخرب در شبکه، می تواند منجر به تولید گواه اثبات اعتبار (Validity Proof) نادرست شود. دقت کنید این امر با آنچه که در مورد بی نقص بودن اسنارک ها به لحاظ محاسباتی گفتیم، متفاوت است.

  • احتمال قرار گرفتن در معرض حملات کامپیوترهای کوانتومی

اسنارک ها بر اساس منحنی های بیضوی عمل می کنند تا بتوانند گواه های اثبات اعتبار را تولید کنند. درست است که رمزنگاری منحنی بیضوی (ECC) ایمن است، اما محاسبات کوانتومی می تواند در برابر معماری امنیتی این رمزنگاری ها پیروز شود.

SNARK vs STARK

مزایای STARK

  • عدم نیاز به تنظیمات قابل اعتماد

استارک ها در این مورد، نقطه مقابل SNARK هستند؛ چرا که به تنظیمات تصادفی عمومی (Publicly Randomness) نیاز دارند و دیگر خبری از Trusted Setup‌ در آن ها نیست. این مسئله منجر به افزایش ایمنی استارک ها می شود.

  • ویژگی های مقیاس پذیری

 استارک ها (STARK) در مقایسه با اسنارک ها (SNARK) می توانند به سرعت محاسبه و تایید شوند.

  • توان عملیاتی حداکثری

استارک ها هم مثل اسنارک ها می توانند با فراهم کردن محاسبات برون زنجیره ای قابل اعتماد و ایمن، حداکثر توان عملیاتی را به کار بگیرند.

  • تضامین امنیتی پیشرفته

استفاده از هش های مقاوم در برابر برخورد (Collision Resistance) امنیت استارک ها را بالا می برد. منظور از Collision Resistance عدم وجود تناظر میان ورودی و خروجی تابع هش است؛ به این معنا که نمی توان دو ورودی را با خروجی یکسان پیدا کرد.

معایب STARK

  • اندازه های بزرگتر گواه

تا اینجا که مزایای استارک ها را بررسی کردیم، به نظر بهتر از SNARK بودند. اما مسئله مهم این است که در zk-STARK گواه ها اندازه های بزرگتری دارند. این مسئله باعث می شود که تایید گواه های استارک در اتریوم طولانی تر و در نتیجه‌ گران تر باشد.

  • پذیرش کمتر

از وقتی که zk-SNARK ها نخستین بار در بلاکچین به کار گرفته شدند، سهم بازار بیشتری نسبت به zk-STARK ها به دست آوردند. محیط توسعه و ابزارهای اسنارک بر اساس گواه های اثبات دانش صفر بزرگتر است. همچنین zk-SNARK ها به شکل عمده در رول آپ های zk مورد استفاده قرار می گیرند. در سمت مقابل، zk-STARK ها پذیرش کمتری دارند. توسعه دهندگان هم ممکن است هنگام ایجاد پروژه های ZK، با ابزارها و پشتیبانی های کمتری مواجه شوند.

در انتها

zk-SNARK یکی از تکنولوژی های اثبات دانش صفر (Zero Knowledge Proof یا به اختصار ZKP) به معنای دانش صفر مختصر غیرتعاملی است. zk-STARK نوع دیگری از فناوری های مبتنی بر ZKP است که به معنای دانش صفر مقیاس پذیر و شفاف است. دانش صفر به معنای اثبات یک مسئله بدون افشای اطلاعات است. یعنی ثابت کننده باید به تایید کننده موضوعی را ثابت کند و این کار را بدون ارائه هیچ اطلاعاتی انجام دهد.

این دو فناوری هر دو بر مبنای دانش صفر عمل می کنند اما تفاوت هایی دارند. مهمترین تفاوت این است که اسنارک ها نیاز به تنظیمات مورد اعتماد دارند و در برابر حملات کامپیوترهای کوانتومی آسیب پذیر هستند؛‌ اما استارک ها به چنین تنظیماتی نیاز ندارند و نسبت به حملات کامپیوترهای کوانتومی مقاوم هستند. همچنین مقیاس پذیری zk-STARK ها بیشتر از zk–SNARK هاست.

در حال حاضر zk-SNARK ها محبوبیت و پذیرش بیشتری نسبت به zk-STARK ها دارند. یکی از دلایل این امر قدمت بیشتر اسنارک ها و البته پیچیدگی کم آن هاست. با این حال، zk-STARK ها را می توان آینده فناوری های مبتنی بر دانش صفر دانست. بسیاری از افراد معتقدند که استارک ها می توانند به مرور زمان راه خود را پیدا کنند و به محبوبیت و مقبولیت قابل توجهی دست پیدا کنند.

ادامه مطلب

بلاکتوپیا

شبکه لایه دو بلست (Blast) و کوین BLAST

شبکه بلست (BLAST Network) اولین و تنها شبکه لایه ۲ (L2) است که بازدهی بومی را برای اتر (ETH) و استیبل کوین ها (Stablecoins) به همراه هزینه گس (Gas) کمتر برای برنامه های غیرمتمرکز ارائه می دهد. این شبکه لایه ۲ که به منظور به حداکثر رساندن بازده استیکینگ (Staking) طراحی شده است.

منتشر شده

در

شبکه لایه دو بلست (Blast) و کوین BLAST

شبکه بلست (Blast) یک راهکار لایه ۲ اتریوم بوده که برای برطرف نمودن مشکلات مقیاس پذیری این شبکه از سوی خالق بازار NFT بلر (Blur) راه اندازی شده است. طراحی منحصر به فرد شبکه بلست سبب شده تا در چند روز اخیر توجه بسیاری از کاربران دنیای کریپتوکارنسی به سمت این پروژه کم نظیر جلب گردد، بلست که یک رول آپ آپتیمیسیک محسوب می شود ادعا می کند که قادر است سود بومی را به صورت اتر (ETH) و استیبل کوین های معتبری همچون DAI، USDT و USDC ارائه نماید.

بلست با استفاده از مکانیزم های امنیتی قوی، اطمینان حاصل می کند که تراکنش ها به طور امن و مطمئن انجام شوند. با استفاده از تکنولوژی هایی مانند اثبات حالت (Proof of Stake) و شبکه های قطعه ای (Sharding)، بلست قادر است تراکنش های بسیار زیادی را در ثانیه پردازش کند. در نهایت، بلست یک راه حل قدرتمند برای مشکلات موجود در شبکه های بلاکچین امروزی است و با توجه به ویژگی های منحصر به فرد خود، می تواند نقش مهمی در تحول دیجیتال آینده ایفا کند.

با توجه به حواشی شبکه لایه ۲ Blast عده ای طرح پانزی بودن این پروژه را مطرح کرده اند که اتهام سنگینی بوده و ما در این مقاله قصد داریم علاوه بر معرفی شبکه لایه دو Blast، این اتهام را نیز مورد بررسی قرار دهیم؛ اگر شما هم در این زمینه کنجکاو هستید تا انتهای این مطلب با اینوستورنت همراه باشید.

BLAST

The Fullstack Chain

The only EVM chain with native yield for ETH and stablecoins.

شبکه بلست (BLAST Network) یک راهکار لایه دوم (Layer 2) است که درآمدزایی از طریق واریز اتریوم (Ethereum) و چند استیبل کوین مانند (USDC، USDT و Dai) را امکانپذیر می کند. ادعای اصلی این شبکه، به حداکثر رساندن سود کاربر از طریق فرآیند استیکینگ است. به عنوان یک شبکه رول آپ خوشبینانه، بلاست با دسته بندی چندین تراکنش (تا ۱۰,۰۰۰) و اجرای همزمان آن ها، سرعت تراکنش سریع تر و کارمزد ارزان تری برای هر تراکنش ارائه می کند.

رول آپ های خوش بینانه (Optimistic Rollups) فرض می کنند که تمام تراکنش ها تا زمانی که خلاف آن ثابت شود، معتبر هستند، و برداشت ها به یک دوره چالش ۷ روزه قبل از اضافه شدن تراکنش ها به بلاکچین اصلی اتریوم نیاز دارند.

به عنوان یک شبکه معادل EVM، بلست به توسعه دهندگان اجازه می دهد تا برنامه های غیرمتمرکز (dApps) موجود خود را از شبکه های سازگار با ماشین مجازی اتریوم (EVM)، در این شبکه بدون نیاز به تغییر در کد اصلی مستقر کنند. در مقایسه با شبکه های سازگار با EVM، این برنامه های غیرمتمرکز اتریوم در هنگام استقرار در بلاست “همانطور که هست” اجرا می شوند. یعنی بایت کد (Bytecode) رونویسی یا به زبان دیگری ترجمه نمی شود.

علاوه بر این ویژگی ها، بلست همچنین ادعا می کند که اولین و تنها شبکه لایه ۲ (L2) است که بازدهی بومی را برای اتر (ETH) و استیبل کوین ها (Stablecoins) به همراه هزینه گس (Gas) کمتر برای برنامه های غیرمتمرکز ارائه می دهد. بلاست ادعا می کند که این ویژگی ها به توسعه دهندگان و کاربران عادی قدرت می بخشد. طبق اطلاعات موجود، کارمزدهای ارزان تر در شبکه به معامله گران در بازار Blur، این امکان را می دهد تا NFT ها را با کارمزد ارزان تر معامله کنند و همچنین بازدهی را برای دارایی های غیرفعال در بازار ارائه دهند. این پروژه همچنین ادعا می کند که روی NFT perpetuals کار می کند.

Blast layer 2

 این شبکه لایه ۲ که به منظور به حداکثر رساندن بازده استیکینگ (Staking) طراحی شده است، به وسیله سرمایه گذاران خطرپذیر بزرگی همچون VC Paradigm و Standard Crypto پشتیبانی می شود و تاکنون توانسته است چند میلیون دلار سرمایه اولیه را از افراد ذی نفوذی در دنیای کریپتو نظیر اندرو کانگ (Andrew Kang)، هاسو (Hasu)، لری سرماک (Larry Cermak) و غیره جذب نماید. پکمن در پستی که اخیرا در پلتفرم ایکس (توئیتر سابق) منتشر کرده، اعلام نمود که شخصا بر توسعه هر دو پروژه بلر (Blur) و بلست (Blast) نظارت خواهد داشت و همچنین از قصد خود برای راه اندازی اپلیکیشن های جدید برای توکن های غیر مثلی (NFT) با استفاده از زیرساخت شبکه لایه ۲ Blast پرده برداشت.

در معرفی شبکه لایه ۲ Blast عموما از آن تحت عنوان بزرگترین بلاکچین (Blockchain) قابل برنامه ریزی یاد می شود. بر اساس بیانیه تیم توسعه دهنده Blast، این شبکه کلیه رمزارزهای تزریق شده را در پروتکل لیدو (Lido) سپرده گذاری کرده و پاداش استیکینگ را در میان سرمایه گذاران توزیع خواهد کرد. لازم به ذکر است کاربرانی که در این پلتفرم به سراغ بریج استیبل کوین ها رفته اند، به طور خودکار استیبل کوینی به نام USDB که نوعی استیبل کوین تغییر یافته است، دریافت می کنند. سود استیبل کوین USDB از طریق پروتکل آن چین T-Bill میکر دائو (MakerDAO) تامین می شود و شنیده ها حاکی از این است که برای این استیبل کوین ها سود ۵ درصدی در نظر گرفته خواهد شد.

فلسفه شبکه لایه ۲ Blast محافظت از دارایی کاربران و به طور فعال آن را افزایش می دهد و این مورد دقیقا نقطه تمایز این پروتکل در مقایسه با سایر شبکه های لایه ۲ بوده و به نظر می رسد که قادر است روند خرید اتریوم را با افزایش قابل توجهی مواجه سازد؛ چراکه این شبکه به گونه ای طراحی شده است که اگر فردی ۱ اتر در کیف پول خود در بلست داشته باشد، با گذشت زمان این ۱ اتر به ۱.۰۴، ۱.۰۸ و ۱.۱۲ اتریوم افزایش پیدا خواهد کرد.

شبکه بلست به عنوان یک معادل ماشین مجازی اتریوم (EVM Equivalent) و یک راهکار لایه دوم از نوع رول آپ آپتیمیستیک (Optimistic Rollup) توصیف می شود. به دلیل این که Blast یک آپتیمیستیک رول آپ است، این شبکه قابلیت پردازش سریع تر تراکنش ها را دارد و کارمزد کمتری هم دریافت می کند. روند کاری شبکه بلست به این صورت است که تعدادی از تراکنش ها (حداکثر ۱۰ هزار عدد) را در یک گروه قرار داده و آن ها را به صورت همزمان اجرا می کند. این روش، سرعت کار و هزینه عملیاتی را کاهش می دهد.

رول آپ آپتیمیستیک (Optimistic) یک راهکار مقیاس پذیری لایه دو برای افزایش ظرفیت شبکه اتریوم و کاهش تأخیر آن است. دلیل استفاده از لفظ آپتیمیستیک (به معنای خوش بینانه) این است که این رول آپ فرض می کند تراکنش های خارج از شبکه اصلی معتبر هستند و برخلاف رول آپ دانش صفر، برای دسته تراکنش های ارسال شده به شبکه اصلی هیچ گواه اعتبار رمزنگاری شده ای ارسال نمی کند. رول آپ آپتیمیستیک بجای گواه اعتبار از مدل گواه تقلب استفاده می کند.

بعد از اینکه یک دسته تراکنش به شبکه اصلی ارسال شد، یک پنجره زمانی یا بازه چالش (Challenge Period) تعریف می شود. در طول این بازه، گره ها می توانند با محاسبه گواه تقلب، نتایج تراکنش را به چالش بکشند. در صورتی‌که تقلب محرز شود، پروتکل رول آپ مجدداً تراکنش را اجرا و به دنبال آن وضعیت رول آپ را به روز رسانی می کند. البته سیکوئنسر (Sequencer) خاطی که تراکنش های اشتباه را در بلاک قرار داده است نیز جریمه می شود تا این رفتار خود را تکرار نکند. اگر پس از سپری شدن بازه چالش هیچ مشکلی مشاهده نشود، پروتکل آپتیمیستیک آن را معتبر می داند و روی شبکه اتریوم پذیرفته می شود.

معادل ماشین مجازی اتریوم بودن Blast به توسعه دهندگان اجازه می دهد که اپلیکیشن های غیرمتمرکز (dApp) خود را بدون تغییر کد به این شبکه منتقل کنند. بر خلاف شبکه های سازگار با ماشین مجازی اتریوم، معادل های EVM اپلیکیشن های غیرمتمرکز را بدون دردسر ترجمه و تطبیق دادن کد اجرا می کنند.

  • مکانیزم‌های کلیدی شبکه بلست
    • کانال های پرداخت: شبکه بلست با ایجاد کانال های پرداخت بین کاربران، امکان انجام تراکنش های متعدد و سریع را بدون نیاز به تأیید هر تراکنش توسط شبکه بلاکچین اصلی فراهم می آورد.
    • هش های زمان دار: برای افزایش امنیت تراکنش ها، شبکه بلست از هش های زمان دار استفاده می کند که این امر مانع از هرگونه تقلب یا سوء استفاده می شود.
    • تسویه حساب های نهایی: پس از انجام تراکنش ها در کانال های پرداخت، تسویه حساب های نهایی به صورت دوره ای و با استفاده از شبکه اصلی انجام می شود.
  • فرآیند کارکرد شبکه بلست
    • ایجاد کانال پرداخت: کاربران با ایجاد یک کانال پرداخت بین خود، می توانند تراکنش های متعددی را بدون تأیید بلاکچین اصلی انجام دهند.
    • انجام تراکنش ها: تراکنش ها درون کانال پرداخت با سرعت بالا و هزینه های پایین انجام می شوند.
    • تسویه حساب: پس از اتمام تراکنش ها، کانال پرداخت بسته شده و تسویه حساب نهایی بر اساس تراکنش های انجام شده صورت می گیرد.

شبکه بلست با ارائه این مکانیزم‌ها، توانسته است به یکی از راهکارهای مؤثر در زمینه تراکنش های سریع و ارزان در اکوسیستم بلاکچین تبدیل شود. این شبکه با تمرکز بر کارایی و امنیت، نقش مهمی در تسهیل تراکنش های دیجیتالی ایفا می کند و به عنوان یکی از مهم ترین شبکه های لایه دو در حوزه بلاکچین شناخته می شود.

بلست نرخ بهره ۴% برای اتریوم استیک شده در شبکه و نرخ بهره ۵% برای استیبل کوین های سپرده شده در شبکه ارائه می دهد. استیبل کوین های پشتیبانی شده عبارتند از USDT، USDC و DAI.

این پروژه ادعا می کند که سود این دارایی ها مرکب است؛ یعنی موجودی شما در شبکه در طول زمان افزایش می یابد و سود به جای مانده اولیه، به مانده فعلی اعمال می شود. ویژگی بازدهی بومی با Rebasing Tokens تامین می شود. کل تئوری بازدهی بومی در بلست بر اساس ساختار بازده نرخ بهره بدون ریسک (RFR) است.

به عنوان مثال، با استیک ۴ درصدی APR در بلاکچین اتریوم، اتر نرخ تورم ۴ درصدی دارد. بدون بازدهی بومی در هر لایه یک و لایه دو دیگر، هر ETH که استیک نشده است، به دلیل تورم، ضرر غیرفعال ۴٪ را تجربه می کند. طبق این پروژه، ویژگی بازدهی بومی، ضررهای غیرفعال دارایی های استیک شده در شبکه را بهبود می بخشد. توسعه دهندگان بلاست ادعا می کنند که بازده بومی از پروتکل های استیکینگ اتریوم و دارایی دنیای واقعی (RWA) حاصل می شود.

USDB Blast

بازده ۴ درصدی اتریوم از طریق لیکویید استیکینگ در شبکه اتریوم تامین می شود. همراه با رویداد ادغام، الگوریتم اثبات سهام (PoS) شبکه اتریوم ۴% APR را روی اترهای استیک شده ارائه می کند. پروژه های ارزهای دیجیتال مانند Lido با استفاده از این ویژگی، بازدهی بیشتری برای اترهای استیک شده ارائه می کنند. توسعه دهندگان Blast ادعا می کنند که هیچ شبکه لایه ۲ بهترین راه را برای استفاده از این ویژگی پیدا نکرده است.

با بلست (Blast)، توسعه دهندگان شبکه ابزاری را برای بازگرداندن ارزش به کاربران با استیک کردن دارایی هایشان راه اندازی می کنند، جایی که پروتکل بازدهی بومی اتریوم از Lido برای به استیک کردن دارایی های کاربر استفاده می کند.

به طور خلاصه، زمانی که اتریوم خود را به بلست بریج (Bridge) می زنید، اتریوم سپرده شده در قرارداد زنجیره منبع روی Lido استیک می شود و شما یک توکن Rebase در بلاست دریافت می کنید. این بدان معناست که ETH شما که در بلاست نگهداری می شود، تا زمانی که در شبکه نگهداری می شود، بازدهی بیشتری به دست می آورد.

الگوریتم بازدهی بومی برای استیبل کوین ها از الگوی مشابهی پیروی می کند. توسعه دهندگان بلست ادعا می کنند که استیبل کوین های بریج شده به شبکه به پروتکل های T-bill مانند MakerDAO هدایت می شوند.

نحوه کار بدین شکل است که؛ هنگامی که هر یک از استیبل کوین های پشتیبانی شده به بلاست بریج زده می شوند، پروتکل استیبل کوین های استیک شده در زنجیره منبع را به پروتکل T-bill MakerDAO هدایت می کند، کاربر USDB را در بلاست دریافت می کند. USDB یک دارایی بازده ترکیب خودکار بومی است. این سود استیبل کوین را در طول زمان با سود سرمایه گذاری سالانه (APR) پنج درصد جمع می کند. وقتی کاربر از بلاست به Ethereum یا هر شبکه پشتیبانی شده دیگری بریج می زند، می تواند USDB را برای USDC بازخرید کند.

توسعه دهندگان بلست ادعا می کنند که ساختار کاری سیستم بازدهی بومی زمانی که سازمان خودمختار غیرمتمرکز (DAO) فعال شود به جامعه آن واگذار خواهد شد. کامیونتی می تواند در آینده پروتکل های ETH staking و RWA را انتخاب کند. یعنی کامیونتی می تواند به استفاده از ارائه دهندگان بازده شخص ثالث به غیر از Lido و MakerDAO رأی دهد.

رمز ارز BLAST

رمزارز BLAST، توکن بومی شبکه بلست است. به منظور حفظ تمرکززدایی و ایجاد کاربرد در ساختار این شبکه، توکن بلست با نماد BLAST را منتشر کرده است که بخشی از این توکن، به عنوان ایردراپ به فعالین این شبکه لایه دو پاداش داده شده است.

این شبکه لایه ۲ بیش از ۱۸۰٬۰۰۰ کاربر و ۲.۳ میلیارد دلار ارزش کل سرمایه قفل شده (TVL) دارد و کاربران آن، هم اکنون می توانند سرمایه خود را برداشت کنند. در این پلتفرم حدود ۴۶۹٬۰۰۰ اتریوم، ۷۷.۳ میلیون یو اس دی کوین، ۱۴۸٬۰۰۰ اتریوم استیک شده، ۶۷.۱ میلیون تتر، ۲۴.۷ میلیون دای وجود دارد. با راه اندازی شبکه اصلی بلست، کاربران آن می توانند وجوه خود را برداشت کنند.

حداکثر عرضه تعداد رمز ارز بلست (BLAST) 100,000,000,000 میلیارد واحد است و طبق این توکنومیکس (Tokenomics)، ۵۰ درصد و یا معادل ۵۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ میلیارد واحد از توکن های بلست بین کاربران و جامعه آن توزیع خواهد شد و برنامه توزیع و آزادسازی (Vesting) توکن BLAST نیز به شرح زیر است.

BLAST Initial Distribution

  • مشارکت کنندگان اصلی – ۲۵,۴۸۰,۲۲۶,۸۴۲ (۲۵.۵%)

تمام توکن های توزیع شده برای مشارکت کنندگان اصلی مشمول یک دوره قفل ۴ ساله می شوند، به طوری که ۲۵ درصد از توکن های مشارکت کننده اصلی ۱ سال پس از تاریخ TGE باز می شوند، و به دنبال آن یک وستینگ خطی هر ماه در طول ۳ سال بعد باز می شود.

  • سرمایه گذاران – ۱۶,۵۱۹,۷۷۳,۱۵۸ (۱۶.۵%)

تمام توکن های توزیع شده بین سرمایه گذاران مشمول یک دوره قفل ۴ ساله می شوند، به طوری که ۲۵٪ از توکن های سرمایه گذار ۱ سال پس از تاریخ TGE باز می شوند، و به دنبال آن یک باز کردن وستینگ به صورت خطی هر ماه در طول ۳ سال بعد انجام می شود.

  • بنیاد بلست – ۸,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ (۸%)

تخصیص بنیاد ذخیره خواهد شد تا برای زیرساخت های حیاتی و رشد بیشتر اکوسیستم بلست استفاده شود. تخصیص بنیاد به صورت خطی در یک دوره ۴ ساله از تاریخ TGE باز می شود.

Blast Unlocks Schedule

Blast Allocations

بلست در اواخر نوامبر ۲۰۲۳ (آبان) به تعداد محدودی از معامله گران دسترسی داد تا آن ها با انتقال دارایی های خود از طریق پل های بلاک چینی از بخش “Blast Points” پاداش بگیرند. این شبکه در آن زمان اعلام کرده بود:

“بلست بر اساس این اصل بنا شده است که بازارها به سمت کارایی حرکت می کنند. در نتیجه، نقدینگی به جایی می رود که می تواند بیشترین بازدهی را داشته باشد. در بلست دارایی شما رشد می کند و پاداش قابل توجهی به آن تخصیص می یابد.”

برخی از افراد ادعا کرده اند که مدل این پلتفرم شبیه به طرح های پانزی (Ponzi Scheme) است؛ زیرا به کاربرانش اجازه نمی داد پاداش های خود را تا زمان راه اندازی شبکه اصلی برداشت کنند. تیشون روکر تمام این ادعاها را رد کرد و اظهار داشت که بازدهی بلست ناپایدار نیست و مدل آن از پروتکل های استیکینگ مشهوری مثل لیدو (Lido) و میکر دائو (MakerDAO) گرفته شده است.

بلست در نوامبر ۲۰۲۳ (آبان) ۲۰ میلیون دلار سرمایه جدید را از شرکت های بزرگی مثل پارادایم (Paradigm) و استندارد کریپتو (Standard Crypto) دریافت کرد. شایان ذکر است که امکان بازخرید پاداش های Blast Points به طور آزمایشی از ۲۴ مه (۴ خرداد ۱۴۰۳) شروع شده است.

در تاریخ ۲۲ تیر ۱۴۰۳ قیمت هر BLAST برابر با $۰.۰۱۵۶۲ دلار و ارزش کل بازار این توکن حدود $۲۷۸,۷۶۷,۲۲۹ میلیون دلار و حجم معاملات ۲۴ ساعت گذشته آن نیز برابر با $۱۳۹,۱۸۵,۷۵۶ میلیون دلار بوده است که از این لحاظ در رتبه (Rank #197) بازار رمز ارزها قرار گرفته است. عرضه کل این توکن ۱۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ واحد است که از این تعداد تا همین تاریخ تعداد ۱۷,۷۲۶,۷۹۷,۶۱۸ واحد در گردش بازار قرار گرفته است.

کمترین قیمت ثبت شده برای توکن BLAST در تاریخ ۱۶ خرداد ۱۴۰۳ (Jul 05, 2024) برابر با $۰.۰۱۲۹۴ دلار و بیشترین قیمت ثبت شده برای این توکن نیز در تاریخ ۷ تیر ۱۴۰۳ (Jun 27, 2024) برابر با $۰.۰۲۹۴۳ دلار بوده است.

شبکه بلاکچینی بلست (Blast) توسط پکمن (Pacman) با نام مستعار تایشون روکر (Tieshun Roquerre) تاسیس شده است. پکمن یک توسعه دهنده شناخته شده در دنیای کریپتو و یکی از بنیانگذاران بازار NFT محبوب بلر (Blur) است.

تاکنون اطلاعات زیادی در مورد تیم توسعه دهنده Blast منتشر نشده است. با این حال، به نظر می رسد که این تیم از افراد با تجربه ای در زمینه توسعه بلاکچین و امور مالی غیرمتمرکز (DeFi) تشکیل شده است. برخی از منابع، جویس فایننس (Juice Finance) را به عنوان یکی از حامیان اولیه Blast معرفی می کنند. Juice Finance یک پروتکل DeFi است که بر روی شبکه اتریوم فعالیت می کند.

توجه داشته باشید که اطلاعات مربوط به تیم های توسعه دهنده بلاکچین ها می تواند گاهی اوقات مبهم و پویا باشد. بهتر است برای دریافت آخرین اطلاعات، به منابع رسمی و به روز پروژه مراجعه کنید.

شبکه بلست (Blast) توسط دو گروه اصلی حمایت و توسعه داده شده است.

  • بنیانگذاران
    • پکمن (Pacman): پکمن خالق بازار NFT Blur در شبکه اتریوم و ایده پرداز اصلی شبکه Blast است. او به خاطر سابقه موفقیت آمیز خود در Blur، در میان جامعه ارزهای دیجیتال به عنوان فردی شناخته شده است.
  • سرمایه گذاران
    • پارادایم (Paradigm): پارادایم یک شرکت سرمایه گذاری بزرگ در حوزه بلاک چین و ارزهای دیجیتال است که در پروژه های برجسته ای مانند Compound، Uniswap و MakerDAO سرمایه گذاری کرده است.
    • استندارد کریپتو (Standard Crypto): یک شرکت سرمایه گذاری دیگر در حوزه بلاکچین است که بر روی پروژه های اولیه و نوظهور تمرکز دارد.
    • سرمایه گذاران فرشته: علاوه بر این دو شرکت بزرگ، تعدادی سرمایه گذار فرشته نیز در تامین مالی شبکه Blast نقش داشته اند.

علاوه بر این موارد، افراد و سازمان های دیگری نیز به عنوان همکار در توسعه شبکه Blast فعالیت می کنند. برای اطلاعات بیشتر می توانید به سایت رسمی شبکه Blast و شبکه های اجتماعی آن مراجعه کنید.

Blast invest

نقشه راه شبکه Blast شامل چندین فاز اصلی است که در ادامه به آن ها اشاره می کنیم.

  • فاز اول: راه اندازی شبکه (Q3 2023)

– راه اندازی شبکه اصلی Blast
– راه اندازی صرافی غیرمتمرکز (DEX)
– راه اندازی پل ارتباطی با شبکه اتریوم

  • فاز دوم: مقیاس پذیری (Q4 2023 – Q1 2024)

– پیاده سازی راه حل های لایه دوم برای افزایش سرعت و کاهش کارمزد معاملات
– پشتیبانی از ماشین های مجازی برای اجرای برنامه های غیرمتمرکز (dApps)

  • فاز سوم: حاکمیت (Q2 2024)

– ایجاد سیستم حاکمیتی برای شبکه Blast تا توسط جامعه اداره شود
– راه اندازی توکن حاکمیتی برای تشویق مشارکت در حاکمیت شبکه

  • فاز چهارم: نوآوری (Q3 2024 به بعد)

– پشتیبانی از راه حل های شناسایی و احراز هویت برای استفاده آسان تر از شبکه
– پژوهش و توسعه بر روی راه حل های جدید برای افزایش کارایی و امنیت شبکه

نکات قابل توجه:

این نقشه راه فقط یک برنامه کلی است و ممکن است با توجه به شرایط تغییر کند. برای اطلاعات بیشتر می توانید به سایت رسمی شبکه Blast و شبکه های اجتماعی آن مراجعه کنید.

رویدادهای شبکه بلست (Blast)

  • ۹ اردیبهشت ۱۴۰۳

 اپلیکیشن یونی‌ سواپ با امکاناتی فو‌ق العاده همراه با پشتیبانی از راه حل لایه ۲ بلست عرضه شده است. این کار امکان انجام تبادلات را به صورت مستقیم از طریق اپلیکیشن فراهم کرده، فرآیند معاملات را ساده‌تر می کند و تجربه کاربری در صرافی غیرمتمرکز (DEX) را بهبود می بخشد.

پروتکل بلست که در اپلیکیشن یونی سواپ قابل استفاده است، پیشرفت های قابل توجهی در سرعت تراکنش و کاهش هزینه های گس را فراهم می کند. بلست به چالش های مقیاس پذیری شبکه اتریوم می پردازد و به کاربران یونی سواپ امکان تراکنش های سریع تر و ارزان تر را می دهد.

این اپلیکیشن هم اکنون برای ارزهای دیجیتالی مانند اتریوم (ETH) و استیبل کوین (USDB) سود پرداخت می کند.

  • ۹ تیر ۱۴۰۳

پس از مدت ها انتظار، بنیاد بلست (Blast Foundation) در روز چهارشنبه، ۲۶ ژوئن (۶ تیر)، ۱۷ میلیارد توکن BLAST را در فاز اول ایردراپ خود توزیع خواهد کرد. از این ۱۷ میلیارد، ۷٪ به دارندگان پوینت های بلست (Blast Points)، ۷٪ دیگر به دارندگان Blast Gold و ۳٪ به بنیاد Blur اختصاص داده شده است. . بنیاد Blast، سازمان حاکم بر این پروتکل، قرار است ۱۷ میلیارد توکن BLAST را در روز چهارشنبه، ۶ تیر، ساعت ۱۷:۳۰ به وقت تهران توزیع کند. یک ساعت بعد نیز توکن BLAST احتمالا در اکثر صرافی ها لیست خواهد شد.

اگر از زمان راه اندازی شبکه اصلی در ماه فوریه، مقداری ETH، WETH یا استیبل کوین بومی USDB را در شبکه Blast هولد کرده باشید، در این صورت مقداری Blast Point را جمع آوری کرده اید. کاربران می توانند موجودی Blast Points را در داشبورد خود بررسی کنند.

موجودی های ETH و WETH در Blast به ازای هر بلاک تراکنش Blast، به طور ثابت مقدار Blast Points را به دست می آورند. موجودی USDB مقدار متغیری از امتیاز کسب می کند که با قیمت ETH در نوسان است. نرخ تبدیل USDB به ETH برای امتیازات (پوینت ها) هر زمان که USDB بیشتری ارسال یا دریافت کنید، به روز رسانی می شود.

  •  13 تیر ۱۴۰۳

بلست (Blast)، شبکه لایه ۲ اتریوم که توسط بنیانگذار بازار NFT بلر (Blur) ایجاد شده است، جزییات پاداش فاز ۲ ایردراپ خود را برای کاربران اعلام کرد.

این پروژه در یک پست وبلاگی اعلام کرد مرحله دوم پاداش کاربران، مشابه دور اول، بین Blast Points و Blast Gold تقسیم می شود و ۱۰ میلیارد توکن برای این منظور تخصیص می یابد. هفته گذشته ۱۷ میلیارد توکن برای پاداش های مرحله اول ایردراپ Blast توزیع شد.

  • پاداش های فاز ۲ ایردراپ بلست

نیمی از پاداش های مرحله دوم یا ۵ میلیارد توکن بلست برای Blast Points در نظر گرفته می شود. به گفته این پروژه، کاربران می توانند این امتیازها را بر اساس موجودی ETH، WETH، USDB و BLAST خود بدست آورند.

بلست در این پست بیان کرد:

“هدف اصلی فاز ۲ حمایت از توسعه برنامه های غیرمتمرکز (dApp) موبایل و تشویق کاربران به این برنامه ها از طریق برنامه بلست است.”

این پروژه گفت که نیمی دیگر از پاداش‌ها به Blast Gold اختصاص خواهد یافت. برنامه های غیرمتمرکز بر اساس عملکرد خود در شبکه اصلی بلست و مسابقات آینده، Gold دریافت خواهند کرد.

ایردراپ فاز ۲ قرار است ۱۲ ماه طول بکشد، زیرا هدف اصلی فاز ۲ حمایت از توسعه کامل زنجیره است و ساخت زیرساخت‌های اولیه و پشتیبانی از برنامه های ساخته شده بر بستر آن زمان می‌برد.

بلست که توسط تیشون ریکوئره (Tieshun Roquerre)، بنیان گذار بلر (Blur) توسعه داده شد، در نوامبر ۲۰۲۳ با حالت دسترسی زودهنگام راه اندازی شد. بر اساس داده های دیفای لاما (DefiLlama)، ارزش کل قفل شده (TVL) در بلست در زمان انتشار به ۱.۳۶ میلیارد دلار می رسد.

در انتها

بلست یک راهکار لایه ۲ اتریوم بوده که به وسیله پکمن (Pacman)، بنیان گذار مارکت Blur، ساخته شده است. با فعال شدن بریج این شبکه در روز دوشنبه (۲۱ نوامبر ۲۰۲۳)، کاربران در یک بازه زمانی ۳ روزه اتریوم و استیبل کوین هایی به ارزش ۴۰۰ میلیون دلار را به این پلتفرم منتقل کردند. این شبکه لایه ۲ که به منظور به حداکثر رساندن بازده استیکینگ طراحی شده است، بوسیله سرمایه گذاران خطرپذیر بزرگی همچون VC Paradigm و Standard Crypto پشتیبانی می شود و تاکنون توانسته است تا ۲۰ میلیون دلار سرمایه اولیه را از افراد ذی نفوذی در دنیای کریپتو نظیر اندرو کانگ (Andrew Kang)، هاسو (Hasu)، لری سرماک (Larry Cermak) و غیره جذب نماید. پکمن در پستی که اخیرا در پلتفرم ایکس (توئیتر سابق) منتشر کرده، اعلام نمود که شخصا بر توسعه هر دو پروژه بلر و بلست نظارت خواهد داشت و همچنین از قصد خود برای راه اندازی اپلیکیشن های جدید NFT با استفاده از زیرساخت شبکه لایه ۲ Blast پرده برداشت.

با توجه به پشتوانه قدرتمند شبکه لایه ۲ Blast، این پروژه در کمتر از ۲۴ ساعت پس از راه اندازی توانست بیش از ۸۷ میلیون دلار استیبل کوین و اتر به دست آورد که در نوع خود رقم قابل توجهی است. بر اساس آمار رسمی TVL این پروژه به طور روزانه ۲۰ هزار درصد رشد را به ثبت رسانده که چنین امری مسلما آن را به سریع ترین رشد پروتکل لایه ۲ در کل تاریخ اتریوم (ETH) تبدیل می کند. کلیه این توجهات به دلیل طرح خلاقانه این شبکه در ارائه بازدهی بومی (Native Yield) استکینگ اتریوم بوده که چنین عملی را سودآورتر از گذشته می نماید و کلیه تمرکز این پروژه نیز در ارائه سودآوری بیشتر متمرکز شده است. البته ناگفته نماند که شبکه لایه ۲ Blast تلاش می کند تا دارایی های دنیای واقعی را نیز در فرآیند استیکینگ اتریوم ترکیب نموده و به همین علت امکان تزریق استیبل کوین به این شبکه نیز فراهم شده است.

توکن BLAST را می توانید از صرافی های متمرکز کوین بیس، بای بیت، کوکوین، بیت فینکس و از صرافی های غیرمتمرکز یونی سواپ، مونو سواپ، اپن اوشن خریداری کنید. از آنجایی که BLAST بر بستر بلاکچین اتریوم و مبتنی بر استاندارد ERC-20 است، می توانید آن را در کیف پول هایی که از این استاندارد پشتیبانی می کنند مثل تراست ولت (Trust)، توکن پاکت (Token Pocket) و … نگهداری کنید.

اطلاعات

Discord
Twitter
Whitepaper
Website

کیف پول ها

Math Wallet
TokenPocket Wallet
Metamask
Trust
Blast:  0xb1a5700fA2358173Fe465e6eA4Ff52E36e88E2ad 

با کلیک بر روی آدرس هر یک از قراردادها و یا آیکون موجود می توانید آدرس قراردادهای هوشمند را کپی کنید. همچنین با کلیک بر روی اسم شبکه مورد نظر به آدرس آن منتقل می شوید و می توانید صحت آدرس قرارداد را بررسی کنید.

بازارهای معاملاتی

کیف پول من
صرافی اوکی اکسچنج

برخی از صرافی ها دارای کد معرف (Referral) می باشد. می توانید در صورتی که نمی خواهید از کد معرف استفاده کنید آن را حذف کنید. (در صورت استفاده از کد رفرال صرفا درصدی از هزینه های خرید و فروشی که صرافی از شما اخذ می نماید به ما تعلق می گیرد و می تواند به رشد و ارائه خدمات رایگان ما کمک کند)

Gate.io Exchange
Upbit Exchange
Bybit Exchange
Coinbase
MEXC Global
KuCoin: Crypto Exchange | Bitcoin Exchange | Bitcoin Trading
Bitfinex is the longest-running and most liquid major cryptocurrency exchange
HTX
LBank Exchange
BING X
Crypto.com
Bitget Exchange
CoinEx
Bitrue
BitMart Exchange

برخی از صرافی ها دارای کد معرف (Referral) می باشد. می توانید در صورتی که نمی خواهید از کد معرف استفاده کنید آن را حذف کنید. (در صورت استفاده از کد رفرال صرفا درصدی از هزینه های خرید و فروشی که صرافی از شما اخذ می نماید به ما تعلق می گیرد و می تواند به رشد و ارائه خدمات رایگان ما کمک کند)

چارت تریدینگ ویو

امتیازهای امنیتی

رتبه بندی

نقد و بررسی ۰
۰ مجموع امتیاز
۰ کاربران (۰ آرا)
نقشه راه و پیشرفت۰
اقتصاد توکنی۰
تیم، شرکا و سرمایه گذاران۰
توسعه اکوسیستم۰
عملکرد توکن۰
فناوری و امنیت۰
کاربران چه می گویند ... برای ثبت نظر وارد شوید
مرتب سازی بر اساس:

اولین نفری باشید که نقد و بررسی می کند.

User Avatar
تایید شده
{{{ review.rating_title }}}
{{{review.rating_comment | nl2br}}}

نمایش بیشتر
{{ pageNumber+1 }}

ادامه مطلب

عضویت در خبرنامه

تبلیغات

برترین ها